Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində regional münaqişələrin yekun həlli və post-konflikt dövrünün strategiyası təkcə hərbi-siyasi qalibiyyətlə deyil, həmin zəfərin beynəlxalq hüquqi və diplomatik müstəvidə birmənalı təsbitilə tamamlanır. Bu kontekstdə, Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin, xarici hərbi attaşelərin və beynəlxalq təşkilatların rəhbər şəxslərinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarına növbəti səfəri sadəcə protokolyar xarakter daşımır. Bu, Cənubi Qafqazda formalaşmış yeni strateji reallığın dünya birliyi tərəfindən yerində, vasitəçisiz və obyektiv şəkildə təsdiqlənməsi mexanizmidir.
58 ölkənin və 9 beynəlxalq təşkilatın 150 nəfərlik yüksəksəviyyəli heyətinin Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərə həyata keçirdiyi missiya regionun gələcək inkişaf arxitekturasını nümayiş etdirən mühüm dönüş nöqtəsidir. 2020-ci ildən bəri sayca 22-ci olan bu miqyaslı diplomatik baxış, Azərbaycan Dövlətinin öz suveren ərazilərində tətbiq etdiyi açıq, şəffaf və hüquqauyğun idarəetmə modelinin aydın təzahürüdür. Xankəndidə modern nəqliyyat-logistika komplekslərinin, Şuşada bərpa edilən memarlıq incilərinin, Kəlbəcər və Ağdərədə isə iri mühəndis-infrastruktur layihələrinin təqdimatı göstərir ki, Azərbaycan işğaldan azad edilmiş torpaqlarda təkcə fiziki bərpa işləri aparmır, həm də regional inteqrasiyanın modern modelini formalaşdırır.
Beynəlxalq hüququn təməl prinsipləri, xüsusən dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyünün toxunulmazlığı məhz sahədə tətbiq olunduqda mütləq hüquqi güc kəsb edir. Diplomatik korpusun azad olunmuş ərazilərdə olması beynəlxalq ictimaiyyətin bu reallığı tam qəbul etdiyini göstərir. Təəssüf ki, Ermənistanın müəyyən siyasi və revanşist dairələrində bu səfərlərin hələ də qıcıq və etirazla qarşılanması, həmin cəmiyyətdə kök salmış eskalasiya meyllərinin və köhnəlmiş geosiyasi stereotiplərin aradan qalxmadığını nümayiş etdirir. Əgər rəsmi İrəvan qonşu dövlətin ərazi bütövlüyünü tanıdığını bəyan edirsə, həmin suveren ərazidə həyata keçirilən beynəlxalq diplomatik missiyalara etiraz etməsi köklü konseptual ziddiyyət yaradır.
Xüsusilə vurğulanmalıdır ki, səfər çərçivəsində xarici diplomatların Gəncəsər və Xudavəng kimi tarixi-dinı kompleksləri ziyarət etməsi polietnik və çoxkonfessiyalı Azərbaycanın mədəni irsə yanaşma fəlsəfəsini növbəti dəfə ortaya qoydu. Yıllarla davam edən ideoloji təhriflərə, xristian-alban irsinin mənimsənilməsi cəhdlərinə qarşı ən tutarlı cavab məhz bu obyektiv tanışlıq oldu. 1954-cü il Haaqa Konvensiyasının tələblərini kobudcasına pozaraq işğal dövründə yüzlərlə məscid, muzey və abidəni viran qoyan tərəfdən fərqli olaraq, Azərbaycan dövləti öz ərazisindəki bütün konfessiyalara aid tarixi-mədəni irsi vahid milli sərvət kimi qoruyur və bərpa edir.
Münaqişədən sonrakı dövrdə davamlı sülhün bərqərar olması təkcə sərhəddə atəşkəsin saxlanılması ilə deyil, revanşizm ideologiyasının tamamilə aradan qaldırılması ilə mümkündür. İrəvanın daxili siyasi gündəmində keçmiş hərbi eskalasiyaların simvollaşdırılması və diplomatik reallıqlardan yayınma cəhdləri sülh prosesini ləngidən əsas faktorlardandır. Diplomatik korpusun Şərqi Zəngəzur və Qarabağ trayektoriyası üzrə səfəri isə regionda geosiyasi reallıqların artıq dəyişdiyini və geri dönməz xarakter aldığını bütün dünyaya bir daha sübut etdi.
Nəticə etibarilə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yüksələn yeni nəqliyyat qovşaqları, modern infrastruktur və sürətli Böyük Qayıdış prosesi Cənubi Qafqazın gələcək inkişaf vektorunu müəyyən edir. Xarici diplomatların bu torpaqlarda şahidi olduqları mənzərə sadəcə geniş bərpa meydançası deyil, beynəlxalq hüququn və ədalətin zəfər çaldığı yeni regional mərkəzdir.
Elvira Əliyeva,
Qərbi Azərbaycan İcmasının Gənclər Şurasının üzvü
